“Bergen-Belsen: Instead of a Poem”

Below is my translation of a poem that Aaron Zeitlin wrote in 1967, provided in Yiddish, transliteration, and English. Zeitlin, born in Poland in 1899, is considered exemplary of kabbalistic thought in Yiddish. Zeitlin survived the Holocaust by chance, since he was working on a production of one of his theatre pieces in New York in 1939. However, he lost all of his family members, and wrote a great deal of poetry about the Holocaust in the decades that followed. In this poem, Zeitlin displays his own unique Holocaust theology–or if not his theology, at least the theology of this poem–claiming that the power of destruction which exterminated the Jews is matched by a “blind desire to live,” or “something completely different,” a force which inspired the Jews to continue living in the aftermath of the camps, to have “the first Jewish wedding” on the ruins of the Bergen-Belsen concentration camp. Furthermore, he writes that the state of Israel was established from this same life instinct. The way in which Zeitlin combines contradictory statements–each thing is both itself and its opposite–is a form of kabbalistic poetry found throughout Zohar.

Bergen-Belsen: Instead of a Poem
By Aaron Zeitlin

As long as upon this world there exists a single Jew
The bleeding will not cease from this,
What we call by the simple name catastrophe.
The true word for this, the weeping for generations,
We do not have nor want to have.
No such miracle, nor the miracle of the rise of our state
Can resolve these greatest horrors of mystery.
We can have answers, but no answer.
And nevertheless–even this world tragedy cannot be
Truly senseless, where hides the final
Answer of the hidden god, the last plan.

No such revelation, no such consolations ever spoken in the world
Could ever be an answer to the catastrophe.
However there is something like it, that binds
The poles of break and emergence
The disaster like the rising are both strange–
As strange as the Jewish people’s
Path through history.

I spoke to a former Bergen-Belsen prisoner.
He told–and I listened stunned.
After liberation the earth of Bergen-Belsen
Was covered with countless heaps of bones.
Before you knew it, the half-dead,
The living survivors, took over the Bergen-Belsen ruins
And established schools for children, published periodicals,
Arranged evenings, even theatre.
They made connections with the Land of Israel,
Left through illegal aliyah
Proclaimed on the ruins of Jewish non-downfall.
Jewish children play in Bergen-Belsen,
They sing Yiddish and Hebrew songs,
And there takes place the first Jewish wedding.

I hear and I think: master of the universe!
Was it this, which we call in intelligent language:
Blind desire to live, or perhaps it was something completely different–
An expression of that secret force,
That calls upon us always to rise up, always lifts us out
Of absolute finality.
Each unconceptualizable eternal force of belief,
Which also shines, at the very bottom of our
Deepest despair: this force, which the tragic
Remnants of Bergen-Belsen commanded 
To plant life in the ruins–
Is it not the same force,
That gave us the Jewish state?

In so thinking I felt Bergen-Belsen as a symbol.
There the Holocaust and aftermath meet eye-to-eye.
As the martyrs themselves desire!
The Holocaust survivors order: live!
We call upon you to live!

Unseen, these martyrs also may have danced
At the first Jewish wedding in Bergen-Belsen.

(New York, October 15, 1967)
Translated by Malke Morrell

Bergn-belzn: anshtot a lid
Fun Arn Tsaytlin

Azoy lang vi s’vet zayn oyf der velt
Eyn-eynziker yid vet nisht oyfhern blutikn dos,
Vos mir rufn mit dem stamiken nomen katastrofe.
Dos emese vort far ot der bekhaye-ledores
Hobn mir nisht un viln nisht hobn.
Keyn shum nes, oykh der nes fun undzer medinishn oyfkum,
Kon yene shreklekhste fun retenishn nisht basheydn.
Mir konen hobn entfers, nor nisht keyn entfer.
Un fort - afile yene velt - tragedie kon nisn zayn
Keyn zinlozikeyt dort, vu s’iz bahaltn der letster
Al-geheymster entfer, der letster plan.

Keyn shum nigledikeyt, keyn shum “nikhmasa damiran bealma”
Kon nisht zayn keyn entfer oyf der katastrofe.
Fundestvegn iz faran epes azoyns, vos farbindt
Di poliusn fun brokh un oyfgang:
Di brokh vi der oyfkum zaynen beyde oysterlish -
Azoy oysterlish vi s’iz dem folk isroels
Gang durkh der geshikhte.

Ikh hob geredt mit a gevezenem bergn-belzn-katsetler.
Er hot dertseylt - un ikh hob gehorkht a farblifter.
Nokh der bafrayung iz di erd fun bergn-belzn
Badekt geven mit umtseylike hoyfns beyner.
Eyder vos-ven hobn di halbe mesim,
Di lebngeblibene, genumen oyf di bergn-belzner khurbes,
Oyfshteln shuln far kinder, aroysgebn tsayatshriftn,
Eynordenen ovntn, afile shpiln teater.
Zey hobn zikh farbundn mit erets-isroel,
Avek ahin mit der umlegaler aliyah, 
Proklamirt oyf di ruinen yidishn nisht-untergang.
Shpiln in bergn-belzn yidishe kinderlakh,
Zingt men yidishe un hebreyishe lider,
Un ot kumt dort far di ershte yidishe khosene.

Ikh her un ikh trakht: rabeynu shel oylem!
Iz es geven dos, vos me ruft oyf inteligentish loshn:
Blinder lebns-viln, oder iz es gor epes andersh geven–
An oysdruk fun yener sudesdiker kraft,
Vos heyst undz tomed oyfshteyn, hoybt undz tomed aroys
Fun kulo-kol-hakitsindikeyt?
Yene umbagreyflekhe netsakhdike kraft fun gloybn,
Vos laykht oykh dort, oyfn same dno fun undzer
Tifstn yeush: yene kraft, vos hot di tragishe
Reshtlakh fun bergn-belzn geheysn flantsn lebn oyf di khurbes-
Iz es nisht dizelbe kraft, vos hot
Undz gegebn di yidishe medine?

Azoy trakhytndik hob ikh derfilt bergn-belzn vi a simbol.
Dort hobn zikh khurbn un vayter-gang oyg-oyf-oyg getrofn.
Bafoyln der shares-hapleyte: lebt!
Mir heysn aykh lebn!
Umgezeynerheyt hobn zey efsher mitgetantst
Oyf der ershter yidisher khosene in bergn-belzn.

בערגן–בעלזן: אַנשטאָט אַ ליד
פֿון אהרן צײַטלין
(י׳׳ב תשרי, תסכ׳׳ח)

אַזוי לאַנג ווי ס׳וועט זיין אויף דער וועלט
איין–איינזיקער ייד וועט נישט אויפהערן בלוטיקן דאָס,
וואָס מיר רופן מיט דעם סתמ׳יקן נאָמען קאַטאַסטראָפע.
דאָס אמס׳ע וואָרט פֿאַר אָט דער בכייה–לדורות
האָבן מיר נישט און ווילן נישט האָבן.
קיין שום נס, אויך דער נס פון אונדזער מדינה׳שן אויפקום,
קאָן יענע שרעקלעכסטע פון רעטענישן נישט באַשיידן.
מיר קאָנען האָבן ענטפערס, נאָר נישט קיין ענטפער.
און פאָרט –– א פ י ל ו יענע וועלט–טראַגעדיע קאָן נישט זיין
קיין זינלאָזיקייט דאָרט, וואו ס׳איז באַהאַלטן דער לעצטער
אל–געהיימסטער ענטפער, דער לעצטער פּלאַן.

קיין שום נגלה׳דיקייט, קיין שום ,,נחמתא דאמירן ב ע ל מ א׳׳,
קאָן נישט זיין קיין ענטפער אויף דער קאַטאַסטראָפע.
פונדעסטוועגן איז פאַראַן עפּעס אַזוינס, וואָס פאַרבינדט
די פּאָליוסן פון בראָך און אויפגאַנג:
די בראָך ווי דער אויפקום זיינען ביידע א ו י ס ט ע ר ל י ש ––
אַזוי אויסטערליש ווי ס׳איז דעם פאָלק ישראל׳ס
גאַנג דורך דער געשיכטע.

כ׳האָב גערעדט מיט אַ געוועזענעם בערגן–בעלזן–קאַצעטלער.
ער האָט דערציילט –– און איך האָב געהאָרכט אַ פאַרבליפטער.
נאָך דער באַפרייאונג איז די ערד פון בערגן–בעלזן
באַדעקט געווען מיט אומצייליקע הויפנס ביינער.
איידער וואָס–ווען האָבן די ה אַ ל ב ע מתים,
די לעבנגעבליבענע, גענומען אויף די בערגן–בעלזענער חורבות,
אויפשטעלן שולן פאַר קינדער, אַרויסגעבן צייטשריפטן,
איינאָרדענען אָוונטן, אפילו שפּילן טעאַטער.
זיי האָבן זיך פאַרבונדן מיט ארץ–ישראל,
אַוועק אַהין מיט דער ומלעגאַלער עלייה,
פּראָקלאַמירט אויף די רואינען יידישן נישט–אונטערגאַנג.
שפּילן אין בערגן–בעלזן יידישע קינדערלעך,
זינגט מען יידישע און העברייאישע לידער,
און אָט קומט דאָרט פאָר די ערשטע יידישע חתונה.

איך הער און איך טראַכט: רבונו של עולם!
איז עס געווען דאָס, וואָס מע רופט אויף אינטעליגענטיש לשון:
בלינדער לעבנס–ווילן, אָדער איז עס גאָר עפּעס אַנדערש געווען––
אַן אויסדרוק פון יענער סודות׳דיקער קראַפט,
וואָס הייסט אונדז תמיד אויפשטיין, הויבט אונדז תמיד אַרויס
פון כלו–כל–הקיצינ׳דיקייט?
יענע אומבאַגרייפלעכע נצח׳דיקע קראַפט פון גלויבן,
וואָס לייכט אויך דאָרט, אויפן סאַמע דנאָ פון אונדזער
טיפסטן יאוש; יענע קראַפט, וואָס האָט די טראַגישע
רעשטלעך פון בערגן–בעלזן געהייסן פלאַצן לעבן אויף די חורבות,––
איז עס נישט די זעלבע קראַפט, וואָס האָט
אונדז געגעבן די יידישע מדינה?

אַזוי טראַכטנדיק האָב איך דערפילט בערגן–בעלזן ווי אַ סימבאָל.
דאָרט האָבן זיך חורבן און ווייטער–גאַנג אויג–אויף–אויג געטראָפן.
ס׳איז געווען ווי די קדושים אַליין וואָלטן!
באַפוילן דער שארית–הפּליטה: לעבט!
מיר הייסן אייך לעבן!

אומגעזעענערהייט האָבן זיי אפשר מיטגעטאַנצט
אויף דער ערשטער יידישער חתונה אין ב ע ר ג ן – ב ע ל ז ן.